Sifilis – uzroci, simptomi, dijagnoza i lečenje

Sifilis – uzroci, simptomi, dijagnoza i lečenje

Sifilis (lues) je hronična zarazna bolest uzrokovana spirohetom Treponema pallidum podporodice pallidum. Spada u klasične polno prenosive bolesti. Zahvata različita tkiva i organe – kožu, sistem krvotoka, koštani i centralni nervni sistem.

Istorija sifilisa

Smatra se da je sifilis u Evropu došao preko Kolumbovih mornara, budući da se epidemija javila vrlo brzo po njihovom povratku posle otkrića Amerike 1492. godine. Širenju epidemije doprineli su i brojni ratovi  iz tog vremena u kojima su sudelovali plaćenici iz različitih zemalja, ali i visoka virulencija treponema koja je do današnjih dana oslabila. Naziv lues  (lat. kuga, pokora) uveo je u upotrebu lekar Jean Fennel u 16. veku.

Zanimljivo je da su u 19. veku bolesnici sa sifilisom bili diskriminisani pa su zbog moralnih razloga bili nerado hospitalizovani, a ako su već bili hospitalizovani, morali su da plate lečenje dvostruko više od uobičajenog.

1905. godine Schaudinn i Hoffman su izolovali T. Pallidum i za to otkriće 1906. godine dobili Nobelovu nagradu.

U našim krajevima krajem 19. i početkom 20. veka osnovale su se brojne dermatovenerološke klinike gde je i započelo sistemsko lečenje sifilisa.

Velika prekretnica u terapiji sifilisa je otkriće Johna Mahoneya, koji je 1943. godine objavio da sifilis može uspešno da se leči penicilinom.

Epidemiologija sifilisa

Sifilis je krajem 19. i 20. veka predstavljao veliki javnozdravstveni problem, posebno jer u to vreme nije postojala delotvorna terapija. Uvođenjem penicilina i sprovođenjem preventivnih mera broj obolelih se uveliko smanjio, međutim epidemija se ponovo javila 80-ih godina prošlog veka, u skladu sa pojavom HIV-a.

Smatra se da je 1999. godine širom sveta od sifilisa bolovalo 12 miliona ljudi, najpre u nerazvijenim zemljama sveta.

Treponema pallidum

Spiroheta Treponema pallidum spada u rod Treponema, porodicu Spirochaetaceae, red Spirochaetales. Za razliku od ostalih spiroheta, koji su primarno krvni paraziti, T. pallidum je tkivni parazit.

Dugačka je između 6 i 15  µm. Ima zašiljene krajeve i 6 do 14 spiralnih zavoja. S obzirom da su pretanke da bi mogle da se vide običnim svetlosnim mikroskopom, svrstavaju se u gram-neodređene bakterije. Kreću se rotacijskim pokretima karakterističnim za virulentne treponeme, što im olakšava penetraciju u tkiva. U tekućem mediju gube mogućnost kretanja.

T. pallidum je vrlo osetljiva na isušivanje, promene pH i temperature kao i količinu kiseonika tako da je prenos uzročnika preko predmeta gotovo nemoguć.

Prenošenje sifilisa i rizični faktori

Treponema pallidum ulazi u organizam kroz sitna oštećenja sluznice ili kože. Sifilis se najčešće prenosi direktnim nezaštićenim polnim kontaktom sa osobom u ranom stadijumu bolesti. Rizik prenosa postoji u primarnom, sekundarnom i ranom latentnom stadijumu, dok ga u kasnom stadijumu gotova da nema.

Verovatnoća infekcije nakon seksualnog kontakta sa osobom u ranom stadijumu se kreće između 10 i 60%. U sekundarnom sifilisu taj je procenat manji, dok se u kasnom stadijumu prenos uglavnom odnosi na transplacentni – sa zaražene majke na plod. Treba naglasiti da je većina dece sa kongenitalnim sifilisom zaražena in utero, a vrlo retko prolaskom kroz porođajni kanal.

Danas je prenos infekcije transfuzijom gotovo isključen zbog redovnih obaveznih seroloških testiranja krvnih preparata, ali i nemogućnosti treponeme da preživi proces pohranjivanja.

Zbog osetljivosti T. Pallidum na toplotu i isušivanje, prenos preko predmeta je gotovo nemoguć. Mogućnost prenosa slučajnim ozleđivanjem i putem igle samo je teoretsko.

Klinička slika sifilisa

Sifilis delimo na:

1. Primarni stadijum

Nakon inkubacije od 9 do 90 dana (prosečno 3 nedelje), na mestu ulaska treponeme nastaje:

  • tamnocrvena makula (fleka) koja postepeno prelazi u papulu (čvrsta izbočina promera manjeg od 1cm) u čijem centru nastaje ulkus (čir, defekt kože ili potkožnog tkiva) kojeg nazivamo ulcus durum – tvrdi čir. Dno je glatko i sjajno, rubovi malo uzdignuti.
  • Kod 80% bolesnika prisutno je i jednostrano regionalno povećanje limfnih čvorova (limfadenopatija)

Opisane lezije mogu da budu pojedinačne ili multiple. Ulcus durum je najčešće lokalizovan na vanjskom delu polnog organa, kod muškaraca na penisu, a kod žena na velikim ili malim stidnim usnama. Ređe lokalizacije su kod muškaraca – prepucij, skrotum, perianalna regija, prepone, vanjsko ušće mokraćne cevi, a kod žena – klitoris, otvor uretre, vagina. Kod  2 do 5% bolesnika može da se nađe ekstragenitalno – rektum, usnice, jezik.

Ta promena je bezbolna, traje oko mesec dana i spontano nestaje, ne ostavljajući ožiljak. Kod 50% nelečenih bolesnika nastaje progresija u sekundarni stadijum.

2. Sekundarni stadijum

Započinje 9-10 nedelja nakon infekcije, odnosno 6-7 nedelja nakon primarne lezije. Posledica je hematogenog i limfogenog širenja T. Pallidum. Simptomi su različiti i često u početku ostaju neprepoznatljivi. Najčešće su zahvaćeni koža i sluznica (80%), ali mogu da budu zahvaćeni i unutrašnji organi.

  • nespecifični simptomi – javljaju se pre promena na koži i uključuju: povišenu telesnu temperaturu, slabost, grlobolju, rinoreju (curenje nosa), glavobolju, bolove u mišićima, povećane limfne čvorove
  • specifični simptomi
    • sifilidi (uzdignuća i udubljenja na koži i sluznicama bogata treponemama)
    • osip ( najpre dlanova i stopala)
    • condyloma lata (uzdignute lezije sa erodiranom površinom kroz koju se cedi tečnost bogata treponemama) – najinfektivnije lezije koje mogu da perzistiraju mesecima i najčešće su smeštene na velikim usnama kod žena, odnosno prepuciju kod muškaraca
    • alopecija (gubitak kose) – zbog toksičnog delovanja treponeme na folikule dlake
    • promene na noktima
    • sifilitička angina – upala krajnika i grla
    • difuzna limfadenopatija (povećanje limfnih čvorova) – poliskleradenitis
    • zahvatanje unutrašnjih organa – meningitis, hepatitis, gastritis, splenomegalija (povećana slezina), fibroza pluća, periferna neuropatija

3. Latentni stadijum

U ovom stadijum nema nikakvih manifestacija na koži niti bilo kojih drugih kliničkih simptoma, ali su treponeme još uvek aktivne i dalje se množe. Razlikujemo rani i kasni latentni stadijum:

  • rani latentni stadijum – bolesnik je infektivan i može polnim kontaktom da prenese bolest
  • kasni latentni stadijum – bolest može da se prenese samo transplacentarno sa zaražene majke na plod

4. Tercijarni stadijum

U ovom stadijumu manifestacije mogu da se jave nakon 10, 20 ili više godina, ali i znatno ranije. Danas je ovaj stadijum vrlo redak, a javlja se kod manjeg broja nelečenih ili neadekvatno lečenih bolesnika.

Karakterišu ga:

  • promene na koži i sluznicama – tuberozni i nodularni sifilidi, gume
  • kardiovaskularni sifilis – aortitis koji zahvata ascendentnu aortu
  • neurosifilis – povećanje intrakranijalnog pritiska, ishemija CNS-a, gubitak funkcije kranijalnih živaca, tabes dorsalis (demijelinizacija zadnjih kolumni kičmene moždine koja dovodi do gubitka koordinacije, parestezije, gubitka dubokih refleksa)

Kongenitalni sifilis

Nastaje ka posledica prenošenja T.pallidum sa zaražene majke na plod, najčešće nakon prvog tromesečja trudnoće. Bolest retko može da se preneseu toku poroda – prolaskom kroz porođajni kanal ili dojenjem ukoliko se primarn lezija nalazi u području bradavice dojke.

Nelečeni sifilis u trudnoći može da dovede do pobačaja, rođenja mrtvog deteta, zaostatka u rastu, prevremenog poroda.

Kongenitalni sifilis delimo na:

  • rani kongenitalni sifilis – dijagnostikuje se u toku prve dve godine života, a prikazuje se niskom porođajnom težinom, hepatosplenomegalijom, anemijom, žuticom, trombocitopenijom, bledom i naboranom kožom, rinitisom (nazalni sekret bogat treponemama!), pseudoparalizom, osipom na dlanovima i stopalima
  • kasni kongenitalni sifilis – dijagnostikuje se nakon druge godine života. Malformacije ili stigma koji se javljaju – Hutchinsonovi zubi, mentalna retardacija, atrofija očnog živca, izbočenje čeone kosti, nos u obliku sedla, izbočena donja čeljust, sabljasta tibija, Cluttonovi zglobovi.

Radi prevencije kongenitalnog sifilisa danas se savetuje testiranje na sifilis u prvom tromesečju trudnoće i kod poroda.

Dijagnoza sifilisa

Dijagnoza se postavlja na osnovu anamneze, kliničke slike i laboratorijskih nalaza. U razaznavanju kliničke slike sifilisa velika je uloga dermatologa zbog velike raznolikosti simptomatologije – naime sifilis je nazivan “velikim imitatorom“. U laboratorijsku dijagnostiku sifilisa spadaju:

  • direktne metode – patohistološka pretraga, detekcija živih T. pallidum mikroskopiranjem u tamnom polju, PCR
  • indirektne metode – serološke pretrage koje mogu da budu:
    • specifične (treponemske) –antigen je bleda treponema
      • TPHA test: standardizirani test za utvrđivanje antitela na bledu treponemu u serumu bolesnika. Ovaj test se oslanja na jednostavan postupak hemaglutinacije, a pomoću njega može da se obradi veliki broj uzoraka. Prednost testa nad drugim specifičnim testovima je jednostavnost, standardiziranost i komercijalna priprema. Test se smatra reaktivnim ako do aglutinacije dođe u razređenju od 1:80 ili više. Vrlo je osetljiv, specifičan i postaje pozitivan već treću nedelju posle infekcije
      • FTA – ABS test: metodom indirektne imunofluorescencije dokazuje se prisustvo treponemskih antitela u serumu. Intenzitet fluorescencije označava se kao nereaktivan, slabo reaktivan ili reaktivan. Postaje pozitivan 4 nedelje nakon infekcije
    • nespecifične (netreponemske) – antigen je kardiolipin
      • VDRL test: flokulacijski test, najčešće upotrebljavan nespecifičan test u kojem se antigen sastoji od kardiolipina, holesterola i lecitina. Nakon inkubacije antigena i seruma na 56˚C dolazi do stvaranja flokula u kontaktu sa antigenima. Rezultat se prikazuje svetlosnim mikroskopom kao nereaktivan, slabo reaktivan i reaktivan. Test je pozitivan 4-5 nedelja nakon infekcije. Lažno pozitivni rezultati mogu da se nađu kod starijih osoba, u trudnoći, kod nekih bolesti vezivnog tkiva, malignih i infektivnih bolesti. Prednost ovog testa je cena, praktičnost i standardizovana tehnika
      • RPR test – brzi orentacijski test kojim se dokazuju protivlipidna antitela. Upotrebljava se uglavnom kada je potrebno da se brzo pregleda veliki broj seruma. Radi se o modificiranom VDRL testu, kod kojeg se radi lakšeg očitavanja dodaju komadići drvenog ugljena i takve flokule mogu da se očitaju bez pomoći mikroskopa. Za razliku od VDRL testa, RPR test nije pogodan za obradu likvora.

Lečenje sifilisa

Iako postoje različite šeme sprovođenja terapije sifilisa, svim tipovima sifilisa zajednička je terapija – penicilin. On ima sposobnost prodiranja u sve telesne tečnosti i mogućnost prelaza placentarne i likvorske barijere. Za sada nema podataka o rezistenciji T. pallidum na penicilin. Kod pojave sifilisa u trudnoći vrlo je važno da se sprovede terapija, jer u slučaju nelečenog sifilisa dolazi do infekcije ploda kod 70 do 100% slučajeva.

Tagovi:

sifilis simptomi

Vaša ocjena članka:

5 / 5 (2 votes)

Drugi upravo čitaju: